‘De avondklok is buiten werking gesteld.’ Dat is wat de voorzieningenrechter in Den Haag oordeelde in de zaak van Stichting Viruswaarheid tegen de Staat op dinsdag 16 februari 2021. Dezelfde dag kreeg iedereen een nieuwsmelding binnen op zijn telefoon, dat niets minder waar bleek te zijn. Er ontstond veel verwarring: ‘Mogen we nu naar buiten na 21:00 of niet?’ 

Dinsdag 16 februari deed de rechtbank Den Haag een baanbrekende uitspraak[1] waarin zij de vordering van Stichting Viruswaarheid toewees. Deze uitspraak gold direct en dat betekende dat de avondklok diezelfde avond al niet meer van toepassing zou zijn. Hierdoor ontstond veel ophef in de media. De meest ingrijpende coronamaatregel werd zomaar van tafel geveegd. Willem Engel, oprichter en bestuurder van Stichting Viruswaarheid stond verslaggevers te woord. Hij was ervan overtuigd dat om 21:00 uur heel Nederland feest zou gaan vieren.[2]

Maar waar heeft de rechtbank haar oordeel op gebaseerd? Voor het invoeren van de avondklok was gebruikgemaakt van een bijzondere wet: de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag. Deze wet mag alleen worden benut als er sprake is van een zeer spoedeisende en buitengewone omstandigheid. Dit doet zich bijvoorbeeld voor bij een dijkdoorbraak. Een dergelijke ‘superspoed’-situatie staat het toe dat de Eerste en de Tweede Kamer gepasseerd worden bij de besluitvorming. Er is dan simpelweg geen tijd voor raadpleging van het parlement.

De rechtbank oordeelde dat de basis van de avondklokregel onrechtmatig was. Het demissionair kabinet had geen gebruik mogen maken van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag. De zogenoemde ‘superspoed’ was volgens de rechtbank Den Haag onvoldoende onderbouwd. Er was voor de invoering van de avondklokregel al meerdere keren over gesproken in de Tweede Kamer. Daarnaast twijfelt de voorzieningenrechter ook aan het nut en de noodzaak van de avondklok. Hierover stelt de rechtbank dat het instellen van de avondklok gelijktijdig met het advies om niet meer dan één persoon per dag thuis te ontvangen, is ingesteld. Het samenvallen van de maatregelen geeft een vertekend beeld met betrekking tot het nut en de noodzaak van de avondklok. Het is volgens de rechtbank onvoldoende overtuigend gemotiveerd wat het effect is per maatregel.

De rechter heeft een streep gezet door de avondklok. Maar de Staat liet het daar niet bij zitten en is daaropvolgend meteen in hoger beroep gegaan. De Staat heeft naast het aantekenen van hoger beroep ook een turbospoedappèl aangevraagd. Daarin heeft de Staat verzocht om de uitspraak van de rechtbank op te schorten in afwachting van de definitieve uitspraak in hoger beroep. Een spoedappèl biedt de mogelijkheid om het vonnis van de rechtbank opzij te zetten. De zaak zal dan niet inhoudelijk worden bekeken. Het lukte de Staat om bij het gerechtshof te bewerkstelligen dat de avondklokregel in ieder geval tot de uitspraak in hoger beroep zou blijven gelden. 

Een dergelijk turbospoedappèl is slechts toegestaan indien de zaak dat vergt. Een andere uitspraak waarin dit zich voordeed, is de zaak van turner Yuri van Gelder: hierin werd geoordeeld of hij wel of niet mocht deelnemen aan de Olympische spelen in Rio de Janeiro.[3] Het hof heeft het verzoek van de Staat in het turbospoedappèl toegewezen op basis van het jojo-effectargument. Het oordeelde dat het noodzakelijk was de uitspraak van de rechtbank op te schorten, omdat de avondklok anders niet zou gelden en wellicht even later dan weer wel. Dat zou volgens het hof veel meer onduidelijkheid opleveren. Daarmee besloot het hof dat de avondklok in ieder geval zal gelden tot de uitspraak in hoger beroep.

Vrijdag 26 februari deed het hof uitspraak in hoger beroep[4], waarin het oordeelde dat de avondklok niet op basis van de verkeerde rechtsgronden is ingevoerd. Het oordeel van de rechtbank op 16 februari werd daarmee vernietigd. In een interview met verslaggevers verklaarde de persraadsheer dat de uitbraak van COVID-19 van voldoende urgentie is om een dergelijke maatregel in te voeren. De voorzieningenrechter had de lat te hoog gelegd ten aanzien van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag. Daarnaast oordeelde het Hof dat de avondklokmaatregel proportioneel is en voldoet aan de vereisten van subsidiariteit.   

“De boetes die in de eerste periode zijn uitgedeeld, zijn dus ook terecht opgelegd en moeten gewoon worden betaald”, zegt minister Grapperhaus over de avondklokboetes. De ruim 33.000 uitgeschreven boetes zouden kunnen zijn vervallen als het hof tot een ander eindoordeel was gekomen. Dat gebeurde dus niet.

De Staat heeft geen ondeugdelijke wettelijke grondslag voor de avondklok gekozen, dus deze zal dan ook niet worden opgeheven. In de laatste persconferentie[5] heeft minister-president Rutte aangekondigd dat de avondklok wordt verlengd tot de ochtend van 15 maart. Willem Engel liet kort na de uitspraak weten dat Stichting Viruswaarheid in cassatie gaat tegen de uitspraak van het hof en eventueel ook een kort geding instelt tegen de Staat over de nieuwe spoedwet waarin de avondklok is geregeld. Dat betekent dat we het voorlopig nog even met de avondklok moeten doen. En de boete(s) die je hebt gekregen, die moet je helaas gewoon betalen!

By Isabel Godwaldt


[1] Rb. Den Haag (voorzieningenrechter) 16 februari 2021, ECLI:NL:RBDHA:2021:1100.

[2] https://nos.nl/artikel/2368935-viruswaarheid-voorman-verwelkomt-uitspraak-blij-dat-de-rechter-recht-spreekt.html.

[3] Rb. Gelderland (kanton- en handelsrecht) 12 augustus 2016, ECLI:NL:RBGEL:2016:4504.

[4] Hof Den Haag (hoger beroep kort geding) 26 februari 2021, ECLI:NL:GHDHA:2021:285.

[5] https://nos.nl/artikel/2370001-dit-zijn-de-nieuwe-coronamaatregelen-en-de-regels-die-blijven-gelden.html.